ЭКОЛОГИЯЛЫК ЛИНГВОМАДАНИЙ ТЫЮУЛАР (ТАБУ): ЭКОЛОГИЯЛЫК АҢ-СЕЗИМДИН ЛИНГВОКОГНИТИВДИК ОБЪЕКТИВАЦИЯСЫ ЖАНА АЛАРДЫН ТУРУКТУУ ӨНҮГҮҮДӨГҮ РОЛУ (КЫРГЫЗ ЖАНА АНГЛИС ТИЛДЕРИНИН МАТЕРИАЛЫНДА)

Авторы

  • Акылбекова Гүлнара Шадымановна А.Ж. Мырсабеков атындагы Ош мамлекеттик педагогикалык университети. Мырсабеков

##plugins.pubIds.doi.readerDisplayName##:

https://doi.org/10.56122/..v1i2.632

Ключевые слова:

экологиялык тыюулар, лингвомаданий табу, экологиялык аң-сезим, лингвокогнитивдик объективация, туруктуу өнүгүү, эко-дискурс.

Аннотация

Макалада кыргыз жана англис тилдериндеги экологиялык лингвомаданий тыюулар (табу) адамдын жаратылышка карата мамилесин жөнгө салуучу маанилүү когнитивдик-регулятивдик механизм катары изилденет. Изилдөөнүн актуалдуулугу заманбап глобалдык экологиялык кризистердин шартында салттуу жана заманбап тилдик каражаттар аркылуу туруктуу өнүгүү (sustainable development) идеяларын коомдук аң-сезимге сиңирүү зарылдыгы менен шартталган. Эмпирикалык базаны кыргыз тилинин паремиялык, фольклордук материалдары жана англис тилинин заманбап эко-дискурстук прескриптивдүү бирдиктери түзөт. Иштин жүрүшүндө семантикалык, лингвокогнитивдик, лингвомаданий жана дискурстук талдоо усулдары комплекстүү колдонулду. Алынган натыйжалар кыргыз лингвомаданиятында эко-тыюулар мифопоэтикалык жана антропоморфисттик моделдерге (ыйыктык, моралдык-символдук императивдер) таянса, англис тилинде алар рационалдуу-укуктук жана институционалдык нормаларга (environmental protection, responsibility) негизделерин көрсөттү. Ошондой эле эки тилдин материалдарынын негизинде экологиялык аң-сезимдин объективациялануусунун жалпы когнитивдик модели түзүлдү. Изилдөөнүн жыйынтыктары эколингвистика, лингвомаданият таануу жана экологиялык билим берүү тармактарында тилдик салттардын гуманитардык ресурстарын пайдаланууга теориялык жана практикалык салым кошот.

Библиографические ссылки

Аалиева Ш., Кубатбеков Э. КЫРГЫЗ ЭЛИНИН ЭКОЛОГИЯЛЫК ЭТИКЕТИНИН ӨЗГӨЧӨЛҮКТӨРҮ . (2025). КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН УЛУТТУК ИЛИМДЕР АКАДЕМИЯСЫНЫН КАБАРЛАРЫ, 2(1), 60-64. https://ilim.uia.gov.kg/index.php/main/article/view/693

АЙТИЕВА ГҮЛБУРАК АСКАРБЕКОВНА Фергана өрөөнүнүн калкынын турмушундагы зыяратчылыктын ээлеген орду жана ролу (Кыргызстандын түштүгүнүн материалдарынын негизинде диссертация 2024

https://stepen.vak.kg/wp-content/uploads/2024/04/Gulburak-Askarbekovna-Dissertaciya-1-2024-4.pdf?utm

Акылбекова, Г. Ш. Табу жана гуманизм: Айтматов чыгармаларында лингвомаданий чектөөлөр жана адамдык баалуулуктар / Г. Ш. Акылбекова // Вестник Ошского государственного педагогического университета имени А. Мырсабекова. – 2026. – Vol. 1, No. 1(27). – P. 5-12. – DOI 10.56122/..v1i1.512. – EDN DVAXJL.

Даминова, И. Этномаданий баалуулуктар - элдик тарбиялоонун булагы катары / И. Даминова // Вестник Ошского государственного педагогического университета имени А. Мырсабекова. – 2023. – No. 2(22). – P. 12-16. – EDN MTYSUW.

Заилова, Ж. Жомоктордогу педагогикалык идеялар жана экологиялык тарбиянын берилиши / Ж. Заилова, Э. Абдибалиев, Т. Заилова // Вестник Ошского государственного педагогического университета имени А. Мырсабекова. – 2025. – Vol. 2, No. 1(25). – P. 100-105. – EDN YRBVNU.

Зейналов, Г. Г. Экологические табу в развитии регионального социума / Г. Г. Зейналов, Е. В. Рябова // Теория и практика общественного развития. – 2011. – № 1. – С. 16-18. – EDN NQVDAL.

Истамкулов Жапар Ибайдуллаевич, Абдикеримов Жеңишбек Бурканович ЭКОЛОГИЯЛЫК КРИЗИС ЖАНА АНЫ ЖЕҢҮҮНҮН УКУКТУК КӨЙГӨЙЛӨРҮ // ВОГУП. 2023. №1. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/ekologiyalyk-krizis-zhana-any-zhe-n-n-ukuktuk-k-yg-yl-r (дата обращения: 08.10.2026).

Орозалиева, Б. Э. «улуттук дем - дүйнөлүк бийиктик» уңгужолу аркылуу студенттердин экологиялык жана руханий маданиятын калыптандыруу / Б. Э. Орозалиева // Вестник Ошского государственного педагогического университета имени А. Мырсабекова. – 2026. – Vol. 1, No. 1(27). – P. 108-113. – DOI 10.56122/..v1i1.552. – EDN EFCQPK.

Рябова, Е. В. Роль запретов (табу) в экологическом воспитании / Е. В. Рябова // Гуманитарные науки и образование. – 2011. – № 3(7). – С. 45-47. – EDN OJTMPF.

Suparman, S. Taboo as Oral Discourse and Cultural Code: Performative Communication of Moral and Ecological Values in Bugis Society / S. Suparman, Abdullah Syukur, Ts. Tsamratul'aeni // LETS: Journal of Linguistics and English Teaching Studies. – 2025. – Vol. 7, No. 1. – P. 161-177. – DOI 10.46870/lets.v7i1.1860. – EDN QRVJXP.

Taboo language across the globe: A multi-lab study / S. Sulpizio, F. Günther, L. Badan [et al.] // Behavior Research Methods. – 2024. – Vol. 56, No. 4. – P. 3794-3813. – DOI 10.3758/s13428-024-02376-6. – EDN TUSUWE.

Mbulaheni, M. The Use of Taboo Language in Tshivenḓa: Cultural Restrictions, Social Implications, and Changing Perspective / M. Mbulaheni // Journal of Intercultural Communication. – 2025. – P. 167-179. – DOI 10.36923/jicc.vi.1148. – EDN CCZURF.

Опубликован

2026-11-08

Как цитировать

Акылбекова, Г. (2026). ЭКОЛОГИЯЛЫК ЛИНГВОМАДАНИЙ ТЫЮУЛАР (ТАБУ): ЭКОЛОГИЯЛЫК АҢ-СЕЗИМДИН ЛИНГВОКОГНИТИВДИК ОБЪЕКТИВАЦИЯСЫ ЖАНА АЛАРДЫН ТУРУКТУУ ӨНҮГҮҮДӨГҮ РОЛУ (КЫРГЫЗ ЖАНА АНГЛИС ТИЛДЕРИНИН МАТЕРИАЛЫНДА). Вестник Ошского государственного педагогического университета имени А.Мырсабекова, 1(2,2), 198–206. https://doi.org/10.56122/.v1i2.632