САНАРИПТИК МАҢКУРТЧУЛУК: ЧЫҢГЫЗ АЙТМАТОВДУН «КЫЛЫМ КАРЫТАР БИР КҮН» РОМАНЫНДАГЫ ЖОЛАМАНДЫН ЗАМАНБАП ТРАНСФОРМАЦИЯСЫ

Авторы

  • Айсулуу Бактыбек кызы А.Мырсабеков атындагы, Ош мамлекеттик педагогикалык университети
  • Эльвира Жаныбекова А.Мырсабеков атындагы, Ош мамлекеттик педагогикалык университети

##plugins.pubIds.doi.readerDisplayName##:

https://doi.org/10.56122/..v2i2.602

Ключевые слова:

санариптик манкуртчулук, Жоламан, жасалма интеллект, медиасабаттуулук , маалымат, трансформация

Аннотация

Элдик уламыштарда, чыгарманын тулку бою эриш-аркак сиңип, ар кандай идеяларды жараткан Чыңгыз Айтматовдун «Кылым карытар бир күн» романы —адамзаттын руханий тагдырын таң калаарлык масштабда кучагына алган залкар туунду. Чыгармада элдик уламыштар менен бүгүнкү күндүн реализми, атүгүл келечектин фантастикасы өз ара ширелип, адамдын акыл-эси жана эркиндиги тууралуу терең философиялык идеяларды жаратат. Орус сынчысы В. Лакшин белгилегендей, мында «төрт түрдүү мезгил менен төрт түрдүү адам тагдыры» чагылдырылып, Жан Альбертини айткандай, жыйырманчы кылымдын адабиятындагы ой түбүнө жеткис шедевр жаралган. Айтматов бул чыгармасы аркылуу адамды өз тамырынан, тарыхынан жана эс-тутумунан ажыраткан «манкуртчулук» коркунучун дүйнөлүк деңгээлдеги трагедия катары көрсөткөн.[1,423-б]

Бүгүнкү XXI кылымдын санариптик доорунда бул классикалык концепция жаңыча өң-түскө ээ болуп, актуалдуулугун дагы да арттырууда. Макалада Айтматовдун манкуртчулук тууралуу эскертүүсү заманбап технологиялык трансформациянын контекстинде талданат. Виртуалдык мейкиндиктеги маалыматтык агымдардын таасири астында адамдын өзүн-өзү жоготуусу, тарыхый аң-сезимдин өчүшү жана технологиялык көз карандылыктын натыйжасында калыптанган «санариптик манкуртчулук» феномени изилдөөгө алынат.[2,115-б] Ошентип, жазуучунун өткөн кылымда айткан коңгуроосу бүгүнкү санариптик коомдун алдында турган руханий чакырыктар менен түздөн-түз байланыштырылып, манкуртчулуктун заманбап көрүнүштөрүнө илимий жана философиялык баа берилет.

Библиографические ссылки

Айтматов Ч. Кылым карытар бир күн (3 томдон турган чыгармалар жыйнагы) – Фрунзе: Кыргызстан, 1983. – 423 б.

Лакшин, В. Я. Пять лет с Чингизом Айтматовым: Литературно-критические статьи / В. Я. Лакшин. – Москва: Советский писатель, 1989. – 320 с. (Макалада айтылган «төрт түрдүү мезгил» тууралуу пикир үчүн).

Albertini, J. L'univers d'Aïtmatov: Essai littéraire / J. Albertini. – Paris: Temps Actuels, 1982. (Жан Альбертининин чыгармага берген баасы үчүн).

Кастельс, М. Информационная эпоха: экономика, общество и культура / М. Кастельс; пер. с англ. под ред. О. И. Шкаратана. – Москва: ГУ ВШЭ, 2000. – 608 с. (Санариптик трансформация жана маалыматтык коом феноменин илимий негиздөө үчүн).

Акаев, А. Санариптик манкуртчулук жана улуттук идентуулук / А. Акаев // Илимий кабарлар. – 2023. – №2. – 15-22-бб. (Заманбап терминологияны бекемдөө үчүн).

Постман, Н. Технополия: Сдача культуры технологии / Н. Постман. – Нью-Йорк: Кнопф, 1992. (Технологиялык көз карандылык жана маданий эрозия маселелери боюнча).

Медиасабаттуулук жана санариптик гигиена: Окуу-усулдук курал / Түзгөндөр: С. Токтогулов жана б. – Бишкек: Билим, 2021. – 112 б. (Сунушталган стратегияларды илимий негиздөө үчүн).

Опубликован

2026-05-14

Как цитировать

Бактыбек кызы, А., & Жаныбекова , Э. (2026). САНАРИПТИК МАҢКУРТЧУЛУК: ЧЫҢГЫЗ АЙТМАТОВДУН «КЫЛЫМ КАРЫТАР БИР КҮН» РОМАНЫНДАГЫ ЖОЛАМАНДЫН ЗАМАНБАП ТРАНСФОРМАЦИЯСЫ. Вестник Ошского государственного педагогического университета имени А.Мырсабекова, 2(2,1), 15–18. https://doi.org/10.56122/.v2i2.602

##plugins.generic.recommendByAuthor.heading##